Ληστρικά στιγμιότυπα

Ο λήσταρχος Χρήστος Νάτσιος Νταβέλης το 1855», έργο του ζωγράφου Θεόφιλου.

Άρθρο της Αφέντρας Γ. Μουτζάλη

«Άρπαξε να φας και κλέψε να ‘χεις» [ελληνική παροιμία]

Ληστεία: ανταρσία ή εγκληματικότητα; Οι καταβολές της

Στο μεταίχμιο του 19ου προς τον 20ό αιώνα η κοινωνική ληστεία αποτελεί ενδημικό φαινόμενο στην Ελλάδα με πλατιά διάδοση σε ορεινές περιοχές, όπως η Ήπειρος, η Ακαρνανία, η Θεσσαλία, η Ευρυτανία, η Ρούμελη, η Αττικοβιωτία κ.ά. Η ληστεία αποτελούσε καθημερινό βίωμα των χωρικών των ορεινών και ημιορεινών περιοχών και η παρουσία της αποτυπώνεται στο αρχιτεκτονικό τοπίο του χωριού. Στην ηπειρωτική Ελλάδα εμπλέκονταν με τη ληστεία κάποια μέλη ημινομαδικών ποιμενικών πληθυσμών.

Η εμπλοκή αυτή μαρτυρεί τη σύγκρουση ανάμεσα στους νομαδικούς και τους μόνιμους ορεινούς πληθυσμούς με κίνητρα κοινωνικοοικονομικά. Στις έντονες ενδοκοινοτικές αντιθέσεις των φτωχότερων κοινωνικών ομάδων των χωριών, η ληστεία χρησίμευε ως καταλύτης. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των Ρετζαίων που στρατολογούσαν τους υποστηρικτές και συνεργάτες τους από τις πιο φτωχές οικογένειες του κάθε χωριού. Η ληστεία αποτελούσε εκδήλωση λαϊκής ανυπακοής των αγροτοποιμενικών πληθυσμών, δηλαδή αυτό που ο Χομπσμπάουμ ονομάζει «πρωτόγονη επανάσταση». Από τον καιρό της δημιουργίας του ελληνικού κράτους και ως τις αρχές του 20ού αιώνα η ανάπτυξη της ληστείας αποτελούσε συνέχεια της παράδοσης ανταρσίας των κλεφτών και των αρματολών. Η ληστεία εξαφανίζεται κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου κυρίως λόγω της μόνιμης εγκατάστασης των ποιμενικών πληθυσμών σε οργανωμένα χωριά αλλά και εξαιτίας των δρακόντειων μέτρων που πήραν εναντίον της οι κυβερνήσεις της εποχής.

Από τις δεκάδες χιλιάδες των εν ενεργεία ληστών του 19ου και του 20ού αιώνα, ένα μέρος μόνο θα απορροφηθεί από την υπερατλαντική μετανάστευση. Οι ληστές δραστηριοποιούνταν σε παρεμφερείς κοινωνικοοικονομικές συνθήκες με τους κλέφτες και τους αρματολούς, αλλά η συμπεριφορά τους ταλαντευόταν ανάμεσα σε μια διαρκή εξέγερση και στην παροχή υπηρεσιών στους τοπικούς άρχοντες ή στους διεφθαρμένους κομματάρχες και πολιτικούς της εποχής, που τους χρησιμοποιούσαν ως μπράβους για τον έλεγχο των αγροτικών πληθυσμών. Ο ληστής του 19ου αιώνα είναι ένας παράνομος που παραμένει έξω από κάθε νομιμότητα, είτε συνεργάζεται είτε όχι με τους τοπικούς άρχοντες και το κράτος. Το αντικοινωνικό φαινόμενο της ληστείας στην Ελλάδα έχει αγροτοποιμενικές καταβολές και σχετίζεται άμεσα με τους ημινομαδικούς πληθυσμούς.